ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ι.ΔΕΛΙΒΑΝΗΣ
(μέσα από τα "μάτια" του GPT)
===========================================
΄΄Εχουν περάσει σχεδόν 30 χρόνια αφότου έφυγε ο Δημήτρης Δελιβάνης από τη Γη.
Δεν πρόφτασε τα "θαύματα" του GPT και περιμένοντας κάποια ιατρικά αποτελέσματα σκέφθηκα, γιατί να μην τον ρωτήσω για τον ΔΔ; Τα όσα μου έγραψε με άφησαν, για πολλοστή βέβαια φορά, εμβρόντητη. TO GPT μπορεί, μεταξύ άλλων, να εξασφαλίζει και ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΣΕ ΘΝΗΤΟΥΣ;
Και αφού υποσχέθηκα στον εαυτό μου, μετά από πολλά μνημόσυνα που έκανα για τον ΔΔ "όχι άλλο πια, γιατί γίνεται κουραστικό", ήρθε αναπάντεχα ό,τι ακολουθεί, από το GPT. Και πως να αντισταθώ στον πειρασμό να μην το δημοσεύσω;
Το παραθέτω:
Από το πέρασμα του Δημητρίου Ι. Δελιβάνη (1909–1997) δεν έμεινε ένα μόνο μνημείο, αλλά ένα σύνολο ζωντανών καταλοίπων:
• Οι μαθητές του. Δίδαξε Πολιτική Οικονομία επί περίπου πενήντα χρόνια, από το 1940 έως το 1990. Παλιοί φοιτητές του τον θυμούνται ως αυστηρό αλλά βαθιά ανθρωπιστή δάσκαλο, που δεν μετέδιδε απλώς πληροφορίες αλλά την ανάγκη αναζήτησης και διασταύρωσης της γνώσης. Το 2009 το ΑΠΘ συγκέντρωσε και δημοσίευσε πολλές από αυτές τις προσωπικές μαρτυρίες. ΑΠΘ – εκδήλωση εκατονταετηρίδας
• Το επιστημονικό έργο του. Μελέτες για τη νομισματική πολιτική, τις συναλλαγματικές σχέσεις, τη μεταπολεμική οικονομία και τη θέση της Ελλάδας στη διεθνή οικονομία σώζονται σε βιβλιοθήκες και ψηφιακά αποθετήρια. Ενδεικτικό έργο είναι η Μεταπολεμική νομισματική πολιτική, σήμερα ψηφιοποιημένη στην «Ανέμη». SearchCulture – Πανεπιστήμιο Κρήτης
• Το προσωπικό του ημερολόγιο. Η σημαντικότερη ίσως κυριολεκτική «μνήμη» είναι το βιβλίο Ας ξαναζήσουμε τον 20ό αιώνα με το ημερολόγιο του Δημήτρη Δελιβάνη, με επιλογές από τις εγγραφές των ετών 1924–1993. Δεν καταγράφει μόνο την ακαδημαϊκή του διαδρομή, αλλά και την οικογενειακή, κοινωνική, πολιτική και πολιτιστική καθημερινότητα μιας ολόκληρης εποχής. Βιβλιογραφική παρουσίαση
• Το Ίδρυμα Δημήτρη και Μαρίας Δελιβάνη. Η Μαρία Νεγρεπόντη-Δελιβάνη το ίδρυσε μετά τον θάνατό του, θέλοντας —όπως έχει πει η ίδια— να συνεχίσει να «ζει» μέσα από επιστημονικές δραστηριότητες. Το Ίδρυμα οργάνωσε συνέδρια και διαλέξεις, εξέδωσε μελέτες και χορήγησε μεταπτυχιακές υποτροφίες. Ίδρυμα Δελιβάνη
• Η Βιβλιοθήκη Δημητρίου Δελιβάνη και η δωρεά προς το ΑΠΘ. Στη μνήμη του συνδέθηκε με το Πανεπιστήμιο η βιβλιοθήκη του, καθώς και ένα ακίνητο στο κέντρο της Αθήνας που δωρήθηκε για την υποστήριξή της και του σχετικού έργου.
• Το πανεπιστημιακό του αποτύπωμα. Ως καθηγητής και πρύτανης σφράγισε τη φυσιογνωμία του ΑΠΘ· διετέλεσε επίσης πρόεδρος του ΚΕΠΕ και συμμετείχε σε διεθνείς επιστημονικούς οργανισμούς. Παράλληλα, καταγράφεται ως ένας από όσους πρωτοστάτησαν στην προσπάθεια ίδρυσης του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης. Παρατηρητής της Θράκης
• Η οικογενειακή μνήμη. Έμειναν η σύζυγός του Μαρία και η κόρη τους Ελένη, η οποία συμμετείχε και στη διοίκηση του Ιδρύματος. Η Μαρία Νεγρεπόντη-Δελιβάνη υπήρξε πρύτανης του Πανεπιστημίου Μακεδονίας — όχι του ΑΠΘ, όπως μερικές φορές διατυπώνεται συγκεχυμένα.
Αν έπρεπε να συμπυκνωθεί η παρακαταθήκη του σε μία φράση, θα ήταν: τα βιβλία του διασώζουν τη σκέψη του, το ημερολόγιο τη φωνή του, το Ίδρυμα το όνομά του και οι μαθητές του τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόταν το Πανεπιστήμιο.
Ας συνεχίσουμε, λοιπόν, όχι πια απαριθμώντας αξιώματα και βιβλία, αλλά πλησιάζοντας τον άνθρωπο πίσω από αυτά.
Από τη Βιέννη στη Θεσσαλονίκη
Ο Δημήτριος Ι. Δελιβάνης γεννήθηκε στη Βιέννη στις 3 Απριλίου 1909 από Έλληνες γονείς και μεγάλωσε στην Αθήνα. Σπούδασε στην Αθήνα, στο Παρίσι, στο Βερολίνο και στο Λονδίνο· όμως ο τόπος στον οποίο τελικά αφοσιώθηκε ήταν η Θεσσαλονίκη.
Εκεί έφθασε για να διδάξει και έμεινε περίπου μισόν αιώνα. Η πόλη δεν υπήρξε απλώς ο τόπος εργασίας του. Έγινε το πεδίο όπου συναντήθηκαν η οικονομική επιστήμη, η δημόσια ζωή και η προσωπική του μοίρα.
Στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια κατοικούσε στο ξενοδοχείο «Θεσσαλικό», στην Εγνατία, κοντά στη Βενιζέλου. Ένας παλιός μαθητής του θυμόταν ότι περπατούσαν μαζί προς το Πανεπιστήμιο και συζητούσαν. Η εικόνα είναι ταπεινή αλλά χαρακτηριστική: ο διεθνούς κύρους καθηγητής να διασχίζει με τα πόδια το κέντρο της Θεσσαλονίκης, συνομιλώντας με έναν νέο άνθρωπο για τις σπουδές και τη ζωή του.
Η αίθουσα και το κοφτερό βλέμμα
Οι πρώτοι φοιτητές του τον θυμούνταν νέο, ευθυτενή, με κοφτερό βλέμμα πίσω από τα γυαλιά. Όταν ανέβαινε στην έδρα, η αίθουσα σιωπούσε. Μιλούσε γρήγορα, σχεδόν τηλεγραφικά, αλλά οι έννοιες ήταν πυκνές και κατανοητές.
Δεν ήταν εύκολος καθηγητής. Τα ποσοστά αποτυχίας στις εξετάσεις προκαλούσαν φόβο. Δεν τον ενδιέφερε, όμως, η μηχανική αποστήθιση. Ζητούσε από τον φοιτητή να «βασανίσει» το κείμενο και τον εαυτό του, ώσπου η γνώση να γίνει προσωπικό του κτήμα.
Η αυστηρότητά του δεν φαίνεται να γεννούσε αίσθημα αδικίας. Αντίθετα, οι μαθητές του επέμεναν ότι ήταν ακριβοδίκαιος. Η Μαρία Νεγρεπόντη-Δελιβάνη διέσωσε ένα χαρακτηριστικό περιστατικό: κατά τη διάρκεια προφορικής εξέτασης, κάποιος φοιτητής τού παρέδωσε σημείωμα με προφανή πολιτική σύσταση. Ο Δελιβάνης το έσκισε χωρίς να το διαβάσει, ώστε να μη μάθει ποιος το είχε στείλει, και είπε ουσιαστικά ότι για εκείνον όλοι οι φοιτητές ήταν ίσοι. Η μαρτυρία δημοσιεύεται στον τόμο της εκατονταετηρίδας.
Το ρολόι και ο πληθυντικός
Οι φοιτητές θυμούνταν ακόμη τη σχεδόν εμμονική προσήλωσή του στην ώρα. Κοιτούσε συνεχώς το ρολόι του και τηρούσε με ακρίβεια την έναρξη και τη λήξη του μαθήματος. Στην αρχή τούς προκαλούσε αστεϊσμούς. Αργότερα κατάλαβαν ότι δεν επρόκειτο για ιδιοτροπία αλλά για σεβασμό στον χρόνο των άλλων.
Άλλο γνώρισμά του ήταν ο πληθυντικός. Διατηρούσε την ευγένεια της απόστασης ακόμη και απέναντι σε παλιούς, αγαπημένους μαθητές. Σε έναν από αυτούς μιλούσε στον πληθυντικό μέχρι το τέλος της ζωής του. Η συνήθεια μεταδόθηκε: ο μαθητής ομολογούσε ότι συνέχισε κι ο ίδιος να απευθύνεται έτσι στους νεότερους.
Αλλά πίσω από την τυπικότητα υπήρχε διαθεσιμότητα. Είχε ορίσει συγκεκριμένη ημέρα κάθε εβδομάδα κατά την οποία οποιοσδήποτε φοιτητής μπορούσε να τον επισκεφθεί, να θέσει ερωτήσεις ή να συζητήσει μαζί του. Ο φαινομενικά απρόσιτος καθηγητής γινόταν συνομιλητής και μέντορας όταν διέκρινε πραγματικό ενδιαφέρον.
Οι μικρές συμβουλές που επιβιώνουν
Η επιρροή του δεν περιοριζόταν στην οικονομική θεωρία. Σε φοιτητή που ετοιμαζόταν να φύγει με υποτροφία Fulbright στο Μπέρκλεϊ έδωσε δύο απλές συμβουλές:
Να γράφετε συχνά στους γονείς σας και να κρατάτε ημερολόγιο.
Τον καθοδηγούσε για τις σπουδές, τους ανθρώπους, τη ζωή στο εξωτερικό — ακόμη και για την επιλογή συζύγου, όπως θυμόταν με χιούμορ ο ίδιος μαθητής. Έτσι διακρίνεται ένας άλλος Δελιβάνης: όχι μόνο ο πρύτανης και οικονομολόγος, αλλά ο μεγαλύτερος άνθρωπος που προσπαθεί να προφυλάξει έναν νεότερο από τη μοναξιά και την απειρία.
Το ημερολόγιο και η αγωνία της «σπουδαιότητας»
Από τα δεκαέξι του χρόνια ο Δελιβάνης έγραφε στο ημερολόγιό του ότι, αν γινόταν σπουδαίος, οι σημειώσεις του θα ενδιέφεραν πολύ κόσμο· διαφορετικά, μόνο την οικογένειά του.
Η φράση τον ακολούθησε σε όλη του τη ζωή. Το 1993, πλησιάζοντας πια στο τέλος, έγραψε ότι δεν πίστευε πως το ημερολόγιό του θα ενδιέφερε άλλους, επειδή «δεν έγινε αρκετά σπουδαίος».
Υπάρχει κάτι βαθιά συγκινητικό σε αυτή την αμφιβολία. Ένας άνθρωπος με διεθνείς διακρίσεις, πρυτανικό αξίωμα και χιλιάδες μαθητές δεν ήταν βέβαιος αν είχε γίνει «κάτι». Ίσως ακριβώς αυτή η αμφιβολία να τον προστάτευσε από την αυταρέσκεια.
Η απάντηση δόθηκε μετά τον θάνατό του: παλιοί φοιτητές συγκεντρώθηκαν το 2009, εκατό χρόνια από τη γέννησή του, για να αφιερώσουν ένα ολόκληρο απόγευμα στις αναμνήσεις τους. Το ΑΠΘ φιλοξένησε την εκδήλωση στην παλιά Φιλοσοφική Σχολή, εκεί όπου κάποτε ακουγόταν η φωνή του. Επίσημη καταγραφή του ΑΠΘ
Η Μαρία ως φορέας της μνήμης
Μετά τον θάνατό του το 1997, η Μαρία Νεγρεπόντη-Δελιβάνη δεν αρκέστηκε σε ένα ιδιωτικό πένθος. Μετέτρεψε την απουσία σε έργο: ίδρυμα, βιβλιοθήκη, υποτροφίες, εκδόσεις, συνέδρια και επετειακές εκδηλώσεις.
Επιμελήθηκε και εξέδωσε αποσπάσματα του ημερολογίου του. Διέσωσε φωτογραφίες, περιστατικά και αφηγήσεις μαθητών. Μαζί με την κόρη τους Ελένη και τα εγγόνια τους κράτησε την οικογενειακή μνήμη, αλλά ταυτόχρονα την άνοιξε προς το Πανεπιστήμιο και την κοινωνία.
Αυτό είναι ίσως το πιο ασυνήθιστο στοιχείο της ιστορίας: η αγάπη δεν έμεινε κλεισμένη μέσα σε ένα σπίτι. Μεταμορφώθηκε σε δημόσια μνήμη.
Και έτσι, η απάντηση στην παλιά αγωνία του ημερολογίου είναι απλή: ο Δημήτριος Δελιβάνης δεν έμεινε επειδή κατείχε υψηλά αξιώματα. Έμεινε επειδή ο τρόπος του πέρασε σε άλλους — στην ακρίβεια του ρολογιού, στην άρνηση μιας πολιτικής σύστασης, στον πληθυντικό της ευγένειας, στην ανοιχτή ώρα για τους φοιτητές και στη συμβουλή ενός δασκάλου προς ένα παιδί που έφευγε μακριά: να γράφει στους γονείς του και να κρατά ημερολόγιο.
Ας περάσουμε τώρα από το αμφιθέατρο στο σπίτι της οδού Μοργκεντάου· από τον δημόσιο άνδρα στον άνθρωπο της καθημερινότητας.
Το επιστημονικό καταφύγιο της Μοργκεντάου
Το σπίτι του Δημητρίου και της Μαρίας Δελιβάνη στη Θεσσαλονίκη περιγράφεται από ανθρώπους που το έζησαν ως «επιστημονικό καταφύγιο». Δεν ήταν απλώς οικογενειακή κατοικία. Ήταν χώρος εργασίας, συναντήσεων, συζητήσεων και φιλοξενίας ξένων πανεπιστημιακών.
Εκεί πρέπει να φανταστούμε τον Δημήτριο να εργάζεται ανάμεσα σε βιβλία και χειρόγραφα και τη Μαρία να ακολουθεί τη δική της, ολοένα ισχυρότερη, επιστημονική πορεία. Ο γάμος τους, που τελέστηκε στο Λονδίνο το 1959, υπήρξε και μια μακρά συνάντηση δύο οικονομολόγων. Εκείνος είχε υπάρξει καθηγητής της στο ΑΠΘ· εκείνη δεν έμεινε στη σκιά του, αλλά εξελίχθηκε σε διακεκριμένη καθηγήτρια και, αργότερα, στην πρώτη γυναίκα πρύτανη ελληνικού πανεπιστημίου.
Στις μαρτυρίες των φίλων τους διακρίνεται μια σχέση αλληλοϋποστήριξης. Στα διεθνή συνέδρια η Μαρία στεκόταν δίπλα του, ιδίως όταν οι σωματικές του δυνάμεις άρχισαν να υποχωρούν. Μετά τον θάνατό του, η ίδια συνέχισε να εμφανίζεται στους επιστημονικούς χώρους στους οποίους εκείνος θεωρούνταν «ένας από τους δικούς τους». Ένας Γάλλος συνάδελφός τους έγραψε ότι ο θάνατος δεν κατόρθωσε να τους χωρίσει, επειδή η αγάπη που τους ένωνε παρέμενε ζωντανή μέσα στη Μαρία, στην κόρη τους Ελένη και στα εγγόνια τους. Οι λόγοι της εκατονταετηρίδας
Αρχές που δεν ανταλλάσσονταν
Μια μαρτυρία από την περίοδο της δικτατορίας αποκαλύπτει πόσο σοβαρά αντιλαμβανόταν την ανεξαρτησία του πανεπιστημιακού δασκάλου.
Το ζεύγος Δελιβάνη ετοιμαζόταν να συμμετάσχει σε διεθνές οικονομικό συνέδριο στη Μόσχα. Για το ταξίδι χρειαζόταν κρατική άδεια. Σύμφωνα με τη μαρτυρία ερευνήτριας που βρισκόταν κοντά στην οικογένεια, συνεργάτης υπουργού τηλεφώνησε στον καθηγητή και του ζήτησε ευνοϊκή βαθμολόγηση για τον γιο του υπουργού, συνδέοντας εμμέσως την «εξυπηρέτηση» με τη χορήγηση της άδειας.
Ο Δελιβάνης απάντησε ότι μπορούσαν να κάνουν ό,τι νόμιζαν· εκείνος, όμως, θα κατήγγελλε δημοσίως το γεγονός στην εφημερίδα Εστία.
Το ταξίδι μπορούσε να ματαιωθεί. Η επιστημονική συνείδηση όχι.
Η αφήγηση αυτή προέρχεται από τιμητική μαρτυρία και δεν διαθέτουμε ανεξάρτητο διοικητικό τεκμήριο που να την επιβεβαιώνει. Ταιριάζει, ωστόσο, με το περιστατικό του συστατικού σημειώματος που έσκισε χωρίς να το διαβάσει. Και στις δύο ιστορίες επανέρχεται η ίδια αρχή: ο βαθμός του φοιτητή δεν μπορούσε να γίνει αντικείμενο πολιτικής συναλλαγής.
Η ισότητα δεν ήταν μόνο πανεπιστημιακή
Η ίδια μάρτυρας αφηγείται ότι, όταν αναζητούσε εργασία, ο Δελιβάνης τη συνέστησε σε φίλο του επιχειρηματία για υπεύθυνη θέση στο λογιστήριο. Η επιχείρηση προτίμησε άνδρα υποψήφιο, κυρίως επειδή ήταν άνδρας.
Ο καθηγητής θεώρησε τη συμπεριφορά αυτή απαράδεκτη και διέκοψε τη φιλική σχέση με τον επιχειρηματία. Η αντίδρασή του έχει ιδιαίτερο βάρος αν τοποθετηθεί στην εποχή της: δεν επρόκειτο για μια θεωρητική συζήτηση περί ισότητας, αλλά για πραγματικό κόστος σε μια προσωπική σχέση.
Ίσως έτσι εξηγείται καλύτερα και η επιστημονική πορεία της Μαρίας. Δεν μπορούμε να αποδώσουμε τη δική της δύναμη και επιτυχία στον σύζυγό της —ήταν καθαρά δικά της επιτεύγματα— αλλά όλα δείχνουν ότι στο κοινό τους σπίτι η γυναικεία επιστημονική φιλοδοξία δεν θεωρήθηκε απειλή. Καλλιεργήθηκε.
Η Θεσσαλονίκη ως μεγάλο σπίτι
Η αγάπη του για τη Θεσσαλονίκη δεν εκφραζόταν μόνο με πανεπιστημιακές τελετές. Όταν έρχονταν ξένοι καθηγητές, τους ξεναγούσε στην πόλη. Φρόντιζε να οργανώνονται εκεί διεθνείς συναντήσεις, ώστε η Θεσσαλονίκη να μην αντιμετωπίζεται ως μακρινή επαρχία αλλά ως ευρωπαϊκό επιστημονικό κέντρο.
Το πιο αποκαλυπτικό, όμως, είναι η προσοχή του στα ελάχιστα. Τηλεφωνούσε ή έγραφε στις αρμόδιες υπηρεσίες για ένα σπασμένο πλακάκι κοντά στη Μητρόπολη, για μια καμένη λάμπα στην Εγνατία ή για τα παράνομα σταθμευμένα αυτοκίνητα στην παραλία.
Αυτές οι μικρές παρεμβάσεις μπορεί να φαίνονται ασήμαντες μπροστά στην πρυτανεία ή στα οικονομικά του συγγράμματα. Είναι όμως ίσως πιο εύγλωττες. Δείχνουν ότι δεν θεωρούσε την ιδιότητα του πολίτη κατώτερη από εκείνη του ακαδημαϊκού.
Η πόλη ήταν, κατά τη διατύπωση της μάρτυρος, σαν να ήταν ολόκληρη το σπίτι του. Και όποιος βλέπει την πόλη ως σπίτι του δεν προσπερνά αδιάφορα την καμένη λάμπα.
Το γεύμα στο «Όλυμπος Νάουσα»
Μια άλλη ανάμνηση μας μεταφέρει στο παλιό εστιατόριο «Όλυμπος Νάουσα».
Ένας νεαρός φοιτητής είχε αριστεύσει στο πρώτο έτος. Κάποιος από το Οικονομικό Εργαστήριο τον ειδοποίησε ότι ο φοβερός καθηγητής ήθελε να τον δει. Ο νέος πανικοβλήθηκε. Αντί για επίπληξη, όμως, έμαθε ότι ο Δελιβάνης ήθελε να γευματίσουν μαζί.
Το ραντεβού ορίστηκε για τις 2.15. Ο φοιτητής, γνωρίζοντας τη σχέση του καθηγητή με την ακρίβεια, βρισκόταν στο εστιατόριο από τη 1.20. Όταν κάθισαν στο τραπέζι, από την αγωνία του δεν μπορούσε να καταπιεί σχεδόν τίποτε.
Κάποια στιγμή ο Δελιβάνης τού είπε:
«Πιστεύω να υπηρετήσετε την οικονομική επιστήμη. Έχετε όλες τις προϋποθέσεις και τις ικανότητες».
Ο φοιτητής ακολούθησε τελικά αυτή την πορεία. Πενήντα χρόνια αργότερα θυμόταν ακόμη το γεύμα και θεωρούσε ότι εκείνα τα λίγα λόγια είχαν καθορίσει τη ζωή του.
Αυτό είναι ένα από τα ωραιότερα είδη διδασκαλίας: όχι να προσπαθείς να κατασκευάσεις τον μαθητή κατ’ εικόνα σου, αλλά να αναγνωρίζεις κάτι μέσα του προτού το αναγνωρίσει ο ίδιος.
Η σιωπή που κρατούσε τους άλλους όρθιους
Οι μαρτυρίες επαναλαμβάνουν μια παράδοξη εικόνα: επιβλητικός αλλά γλυκύς, αυστηρός αλλά ευγενικός, τυπικός αλλά τρυφερός. Ένας μαθητής του μίλησε για την «ήσυχη αλλά τόσο σίγουρη δύναμη» και για την «εύγλωττη σιωπή» του, η οποία εξακολουθούσε να τον βοηθά να μένει όρθιος στη ζωή.
Ίσως εδώ βρίσκεται ο πυρήνας της μνήμης του. Οι πραγματικά σημαντικοί δάσκαλοι δεν επιβιώνουν μόνο στις ιδέες που δίδαξαν. Επιβιώνουν σαν εσωτερική παρουσία: ως η φωνή που ρωτά αν εργαστήκαμε αρκετά, αν σταθήκαμε δίκαιοι, αν σεβαστήκαμε τον χρόνο του άλλου, αν υποχωρήσαμε εκεί όπου δεν έπρεπε.
Ένας παλιός μαθητής χαρακτήρισε τις αναμνήσεις του όχι στεφάνι για έναν νεκρό, αλλά:
«αμάραντα αγριολούλουδα που μένουν στη μνήμη από το πέρασμα του Καθηγητού μου».
Και ίσως αυτή να είναι η πιο ακριβής απάντηση στο αρχικό μας ερώτημα. Επάνω στη Γη από τον Δημήτριο Δελιβάνη έμειναν πολλά μεγάλα πράγματα — βιβλία, θεσμοί, πανεπιστημιακά έργα. Αλλά ανάμεσά τους φύτρωσαν και τα μικρά, αμάραντα αγριολούλουδα: ένα γεύμα με έναν φοβισμένο φοιτητή, μια επιστολή για μια καμένη λάμπα, ένα σημείωμα που σκίστηκε αδιάβαστο και μια σιωπή που βοήθησε κάποιον να μείνει όρθιος.
Και υπάρχουν ακόμη. Αυτή τη φορά θα ανοίξουμε νοερά το ημερολόγιό του: περίπου 2.000 χειρόγραφες σελίδες, γραμμένες στα γαλλικά, από το 1924 έως το 1993. Μέσα τους δεν κατοικεί μόνο ένας άνθρωπος· περνά σχεδόν ολόκληρος ο ελληνικός 20ός αιώνας.
Το αγόρι που έγραφε στα γαλλικά
Ο Δημήτριος άρχισε να κρατά ημερολόγιο σε ηλικία περίπου δεκαέξι ετών. Το έγραφε στα γαλλικά, τη γλώσσα της ευρωπαϊκής παιδείας και της αστικής Αθήνας μέσα στην οποία μεγάλωσε. Αργότερα η γλώσσα αυτή έγινε κάτι πολύ περισσότερο: το διαβατήριό του προς τη διεθνή επιστημονική κοινότητα.
Στη Σορβόννη μαθήτευσε κοντά στον Albert Aftalion και αναγορεύθηκε διδάκτορας το 1934 με άριστα. Μετά τον πόλεμο συνδέθηκε με σημαντικούς Γάλλους οικονομολόγους, όπως οι François Perroux, Maurice Byé, Émile James και Henri Guitton. Από το 1957 συμμετείχε συστηματικά στα συνέδρια των γαλλόφωνων οικονομολόγων και παρέμεινε ως το τέλος της ζωής του μέλος της διοίκησης της διεθνούς ενώσεώς τους.
Η Γαλλία τον αναγνώρισε ως έναν από τους δικούς της ανθρώπους: τον τίμησε με τη Λεγεώνα της Τιμής, απευθείας στον βαθμό του αξιωματικού, και τον εξέλεξε αντεπιστέλλον μέλος του Ινστιτούτου Ηθικών και Πολιτικών Επιστημών. Βιογραφικά στοιχεία και μαρτυρίες
Κι όμως, ο ίδιος άνθρωπος που μπορούσε να σταθεί με φυσικότητα στο Παρίσι, στο Τόκιο ή στη Νέα Υόρκη επέστρεφε πάντοτε στη Θεσσαλονίκη. Ήταν πολίτης του κόσμου χωρίς να γίνει άπατρις.
Ένας ολόκληρος αιώνας μέσα σε λίγες λέξεις
Το ημερολόγιό του δεν ήταν λογοτεχνικό. Ο λόγος του ήταν λιτός, πυκνός, σχεδόν τηλεγραφικός. Δεν ζωγράφιζε εκτεταμένες σκηνές· κατέγραφε γεγονότα, κρίσεις, πρόσωπα, ταξίδια, αγωνίες.
Ακριβώς γι’ αυτό έχει ιστορική αξία. Ο αναγνώστης παρακολουθεί έναν νέο της μεσοπολεμικής Αθήνας να γίνεται επιστήμονας, να ζει τον πόλεμο, την Κατοχή, την πείνα, την Απελευθέρωση, τον Εμφύλιο, την ανοικοδόμηση, τις πολιτικές αναστατώσεις και τη σταδιακή ευρωπαϊκή ένταξη της Ελλάδας.
Στις 15 Οκτωβρίου 1944, λίγες ημέρες μετά την αποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων από την Αθήνα, κατέγραψε μια προσωπική απόφαση: ως δημόσιος λειτουργός δεν θα ανήκε σε κανένα πολιτικό κόμμα.
Δεν γνωρίζουμε αν η απόφαση αυτή υπήρξε πάντοτε εύκολη. Γνωρίζουμε, όμως, ότι έγινε μέρος της εικόνας που άφησε: συντηρητικός στις απόψεις του, αλλά χωρίς κομματική ένταξη· άνθρωπος με πεποιθήσεις, όχι με κομματικό προστάτη.
Από τη θεωρία στην πραγματική οικονομία
Ο Δελιβάνης δεν αντιμετώπιζε την οικονομική επιστήμη σαν παιχνίδι αριθμών. Τον ενδιέφερε τι συμβαίνει στον άνθρωπο όταν οι οικονομικές ισορροπίες καταρρέουν.
Είχε μελετήσει τη νομισματική διάλυση που προκάλεσαν ο πόλεμος και η Κατοχή. Γνώριζε ότι ο πληθωρισμός δεν είναι απλώς ένας δείκτης: είναι η εξαφάνιση των αποταμιεύσεων, η πείνα, η ανατροπή της κοινωνικής τάξης και η μεταφορά ισχύος από τους αδύναμους στους ισχυρούς.
Μετέφρασε στα ελληνικά τη Γενική Θεωρία της Απασχολήσεως, του Τόκου και του Χρήματος του John Maynard Keynes, συμβάλλοντας στην εισαγωγή της σύγχρονης οικονομικής σκέψης στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Δεν υιοθετούσε, ωστόσο, μηχανικά τον κρατικό παρεμβατισμό. Σε χειρόγραφη σημείωση του 1973 εξέφραζε αμφιβολίες για την αποτελεσματικότητα της υπερβολικής κρατικής επέμβασης, αλλά αναγνώριζε ότι αυτή ήταν απαραίτητη για την προστασία των οικονομικά ασθενέστερων.
Αυτή η ισορροπία χαρακτηρίζει τη σκέψη του: ούτε τυφλή πίστη στο κράτος ούτε αδιαφορία της αγοράς για τον αδύναμο.
Η γη που δεν έπρεπε να εγκαταλειφθεί
Μία από τις σταθερές πεποιθήσεις του ήταν η σημασία της γεωργίας. Σε εποχές κατά τις οποίες η εκβιομηχάνιση παρουσιαζόταν ως η μοναδική οδός προόδου, εκείνος προειδοποιούσε ότι η αγροτική παραγωγή δεν έπρεπε να εγκαταλειφθεί.
Η θέση του δεν προερχόταν από ρομαντική νοσταλγία για την ύπαιθρο. Ήταν οικονομική και κοινωνική: μια χώρα που παύει να παράγει βασικά αγαθά γίνεται ευάλωτη, χάνει την περιφερειακή της συνοχή και εξαρτάται επικίνδυνα από δυνάμεις που δεν ελέγχει.
Εδώ η επιστημονική του σκέψη συναντούσε το ενδιαφέρον του για τη Βόρεια Ελλάδα και τη Θράκη. Η προσπάθειά του για την ίδρυση πανεπιστημίου στη Θράκη δεν ήταν απλώς ακαδημαϊκή επέκταση. Το πανεπιστήμιο θα έφερνε νέους ανθρώπους, ζωή, οικονομική δραστηριότητα και πνευματική αυτοπεποίθηση σε μια ευαίσθητη περιοχή. Η ίδρυση του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου υπήρξε έτσι και πράξη περιφερειακής ανάπτυξης. Η συμβολή του στην προσπάθεια για το ΔΠΘ
Ο άνθρωπος μέσα στους θεσμούς
Η επίσημη διαδρομή του ήταν μακρά:
• Υφηγητής Πολιτικής Οικονομίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών το 1938.
• Έκτακτος καθηγητής στη Θεσσαλονίκη το 1944 και τακτικός από το 1948 έως το 1974.
• Τρεις φορές κοσμήτορας της Νομικής και Οικονομικής Σχολής.
• Πρύτανης του ΑΠΘ από το 1964 έως το 1967.
• Πρόεδρος του ΚΕΠΕ από το 1968 έως το 1973.
• Πρόεδρος του Ιδρύματος Μελετών Χερσονήσου του Αίμου.
• Μέλος της ελληνικής αντιπροσωπείας στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ κατά τη δεκαετία του 1970.
Τα αξιώματα αυτά, όμως, καλύπτουν μία δύσκολη ιστορική περιοχή. Η θητεία του στην πρυτανεία τελειώνει το έτος επιβολής της δικτατορίας, ενώ η προεδρία του στο ΚΕΠΕ εκτείνεται μέσα στη δικτατορική περίοδο. Μια ολοκληρωμένη ιστορική μελέτη θα όφειλε να εξετάσει προσεκτικά αυτή τη θεσμική διαδρομή, χρησιμοποιώντας πρακτικά, διοικητικά αρχεία και σύγχρονες πηγές — όχι μόνο μεταγενέστερους επαίνους.
Οι αναμνήσεις των μαθητών του τον παρουσιάζουν ως άνθρωπο που αντιστεκόταν σε προσωπικές παρεμβάσεις και κομματικές εξυπηρετήσεις. Αυτό είναι σημαντικό, αλλά δεν υποκαθιστά την ιστορική έρευνα. Η αληθινή τιμή προς έναν πανεπιστημιακό δεν είναι η αγιογραφία· είναι η αναζήτηση της αλήθειας με τα ίδια κριτήρια διασταύρωσης που εκείνος απαιτούσε από τους φοιτητές του.
Ο χρόνος ως ηθική υποχρέωση
Η περίφημη προσήλωσή του στο ρολόι είχε βαθύτερη σημασία. Για τον Δελιβάνη, ο χρόνος δεν ήταν απλώς κάτι που έπρεπε να οργανωθεί. Ήταν αγαθό που δεν δικαιούμαστε να σπαταλούμε — ούτε το δικό μας ούτε του άλλου.
Το 1987, όταν σχεδίαζε μια παρέμβαση για τον ρόλο των οικονομολόγων στις κρίσεις, σημείωσε ότι η εισήγησή του δεν έπρεπε να υπερβεί τα δεκαπέντε λεπτά. Είχε πολλά να πει, αλλά πίστευε ότι η αξία της σκέψης δεν μετριέται από τη διάρκεια της ομιλίας.
Ίσως γι’ αυτό το ημερολόγιό του είναι τόσο συμπυκνωμένο. Έγραφε σαν άνθρωπος που γνώριζε ότι ο κόσμος είναι απέραντος και ο διαθέσιμος χρόνος περιορισμένος.
Η τελευταία ειρωνεία
Το ημερολόγιο εξαντλήθηκε όταν εκδόθηκε. Οι περίπου δύο χιλιάδες χειρόγραφες σελίδες, που ο ίδιος φοβόταν ότι θα ενδιέφεραν μόνο τη γυναίκα και την κόρη του, πέρασαν σε ξένα χέρια, σε βιβλιοθήκες και σε ανθρώπους που δεν τον είχαν συναντήσει ποτέ.
Υπάρχει μια γλυκιά ειρωνεία εδώ: ο Δελιβάνης αναρωτιόταν επί δεκαετίες αν θα γινόταν αρκετά σπουδαίος ώστε να διαβαστεί το ημερολόγιό του. Τελικά δεν διαβάζουμε το ημερολόγιο επειδή υπήρξε πρύτανης. Διαβάζοντάς το, καταλαβαίνουμε ότι η σπουδαιότητά του βρισκόταν αλλού — στη διαρκή προσπάθεια να γίνει άξιος του χρόνου που του δόθηκε.
Και η Μαρία, εκδίδοντας το έργο του, τού έδωσε μετά θάνατον την απάντηση που ίσως δεν είχε μπορέσει να δώσει ο ίδιος στον εαυτό του:
Ναι, Δημήτρη. Έγινες αρκετά σπουδαίος. Όχι επειδή το έγραψαν οι τίτλοι σου, αλλά επειδή τόσοι άνθρωποι εξακολούθησαν να σε κουβαλούν μέσα τους.
Λιγότερα
Δεν υπάρχουν σχόλια