Πέμπτη, 27 Νοεμβρίου 2014

Η ΗΜΕΡΙΔΑ ΤΗΣ 12.11.2014 ΓΙΑ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΔΙΕΞΟΔΟ- ΓΡΑΦΕΙ Η ΜΑΡΙΑ ΝΕΓΡΕΠΟΝΤΗ-ΔΕΛΙΒΑΝΗ

Η ΗΜΕΡΙΔΑ ΤΗΣ 12.11.2014 ΓΙΑ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΔΙΕΞΟΔΟ- ΓΡΑΦΕΙ Η ΜΑΡΙΑ ΝΕΓΡΕΠΟΝΤΗ-ΔΕΛΙΒΑΝΗ
(υστερόγραφο αντί προλόγου)
Ο προβληματισμός, τα συμπεράσματα και κυρίως οι λύσεις που προτάθηκαν σε αυτή την  ημερίδα, και συνοψίζονται αμέσως παρακάτω,  αποκτούν ιδιαίτερη σημασία ύστερα από τη δημοσιοποίηση της  δραματικής συντριβής- αναμενόμενης οπωσδήποτε- των ονείρων θερινής νυκτός της Κυβέρνησης
                             -------------------

Απόηχοι και συμπεράσματα από την ημερίδα του Ιδρύματος Δημητρίου και Μαρίας Δελιβάνη, που πραγματοποιήθηκε  στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας στις  12.11.2014, με θέμα: «ΚΑΙ ΠΑΛΙ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΔΙΕΞΟΔΟ-ΥΠΑΡΧΕΙ ΔΙΕΞΟΔΟΣ»;
Μαρίας Νεγρεπόντη-Δελιβάνη

Στην ημερίδα παρουσιάστηκαν τέσσερις κύριες εισηγήσεις. Οι εισηγητές, με αλφαβητική σειρά ήταν οι:
*Καθηγητής Κώστας Λαπαβίτσας (μέσω SKYPE)
*Καθηγητής  Gérard Lafay
*Πρ. Πρύτανης και Καθηγήτρια Μαρία Νεγρεπόντη-Δελιβάνη
*Καθηγητής Dominique Plihon
Συντονιστής ο δημοσιογράφος Παντελής Σαββίδης.

Στρογγυλό τραπέζι. Με αλφαβητική σειρά  έλαβαν μέρος οι:
*Επ. Καθηγητής Γρηγόρης Ζαρωτιάδης
*Δημοσιογράφος Νίκος Ιγγλέσης
*Καθηγητής Δημήτρης Μάρδας
*Καθηγητής Χρήστος  Νίκας
*Καθηγητής Γιώργος Χατζηκωνσταντίνου και
*Για το συντονισμό, το συγκερασμό απόψεων  και την εξαγωγή γενικών συμπερασμάτων η πρ. Πρύτανης και Καθηγήτρια Μαρία Νεγρεπόντη-Δελιβάνη.


Η επιτυχία αυτής της ημερίδας θα έλεγα, χωρίς ενδοιασμό, ότι  οφείλεται στις  πολύ ουσιαστικές συζητήσεις, που  τροφοδότησαν  επί τέσσερις ολόκληρες ώρες, οι   προσκεκλημένοι του Ιδρύματος Δελιβάνη,  οικονομολόγοι και ερευνητές, αλλοδαποί και Έλληνες.  Οι προβληματισμοί, που κυριάρχησαν στην εκδήλωση, αγνόησαν, παντελώς, τις βραχυχρόνιες και επιπόλαιες λύσεις, στις οποίες, ωστόσο, επικεντρώνονται σχεδόν ολοκληρωτικά οι Έλληνες και λοιποί ευρωπαίοι αξιωματούχοι, τα πέντε τελευταία χρόνια.  Αντιθέτως, οι εισηγητές, όσο και οι παρεμβαίνοντες στο στρογγυλό τραπέζι της ημερίδας,  ξεπέρασαν τις, χωρίς περιεχόμενο, συνήθεις  αγωνίες που περιστρέφονται  γύρω από τις «δόσεις», τις  «επισκέψεις  της τρόικας», τις «διαθέσεις της τρόικας», τις  «ουτοπίες για νέο κούρεμα του χρέους», τη δήθεν μαγική «βιωσιμότητα του χρέους», τα όνειρα θερινής νυκτός περί «εξόδου στις αγορές», της «χλωμής  και χωρίς προοπτική, ανάπτυξης», των μύθων γύρω από «την έξοδο από τα μνημόνια» κλπ., κλπ., και  επικεντρώθηκαν στους όρους της μακροχρόνιας επιβίωσης της Ελλάδας.

Κατά την αναζήτηση μακροχρόνιων λύσεων, στο ελληνικό αδιέξοδο, δόθηκε αρχικά η εντύπωση ότι υπήρχαν διαφορές μεταξύ των οικονομολόγων, γενικά, καθώς  και μεταξύ Ελλήνων και ξένων οικονομολόγων. Φάνηκε από την αρχή  ότι  το κυρίαρχο στοιχείο διαφωνιών ήταν η πρόταση για  ριζική λύση, χάρη στην  επιστροφή στη δραχμή, σε μια νέα δραχμή,  στο εθνικό μας νόμισμα. Ή άλλως, η έξοδος της χώρας από την ευρωζώνη. Σε πολλές φάσεις της συζήτησης, ανάμεσα στους  παρεμβαίνοντες,  ορισμένοι:

*Υποστήριξαν  την έξοδο  από το ευρώ, αλλά με όσο γίνεται μικρότερο ρίσκο. Έτσι, διατυπώθηκε το επιχείρημα ότι «θα ήταν καλύτερα για την Ελλάδα, να μην έκανε μόνη τη μοιραία κίνηση εξόδου, αλλά ταυτόχρονα με τα υπόλοιπα μέλη της ευρωζώνης» (Gérard Lafay). Ή, ακόμη, και στην ίδια γραμμή της προσπάθειας αποφυγής των δυσμενών συνεπειών, που θα είχε η έξοδος της Ελλάδας από την ευρωζώνη, διατυπώθηκε η άποψη ότι θα  έπρεπε, προηγουμένως, να εξασφαλιστεί η συναίνεση της ΕΕ (Χρήστος Νίκας). Συγκεκριμένα ο  Χρήστος  Νίκας προχώρησε  στη διαπίστωση  ότι αν η Ελλάδα αποχωρήσει, χωρίς συναίνεση, από την ευρωζώνη, θα πρέπει να θεωρηθεί δεδομένη και η έξοδός της από την ΕΕ. Η άποψη αυτή, που δεν συζητήθηκε περισσότερο στην ημερίδα,  μπορεί, ενδεχομένως, να συγκεντρώσει κάποια επιχειρήματα υπέρ, αλλά  σε καμιά περίπτωση-κατά την κρίση μου-  δεν εμφανίζεται ως μονόδρομος.  Οι, κατά τα άλλα, απολύτως συνετές αυτές απόψεις, φάνηκε να είναι ασυμβίβαστες με τη δαμόκλειο σπάθη της έλλειψης χρονικών περιθωρίων, για την όποια αποτελεσματική ελληνική αντίδραση, εφόσον με συνοπτικές διαδικασίες, και  με ελαχιστοποίηση της αντικειμενικής της αξίας ξεπουλιέται ολόκληρη η Ελλάδα (Μαρία Νεγρεπόντη-Δελιβάνη). Με τη λήψη υπόψη αυτής  της διάστασης ο καθηγητής Gérard Lafay παραδέχθηκε, σε δευτερολογία του, ότι «εφόσον χρειασθεί μπορεί και μόνη η Ελλάδα να εξέλθει από την ευρωζώνη».

*Θεώρησαν νομοτελειακή τη διάλυση της ευρωζώνης, εξαιτίας των δυσμενών συνεπειών που επέφερε σε ολόκληρη την Ευρώπη η όλη δομή της (ύφεση, ανεργία, διεύρυνση των αρχικών αναπτυξιακών διαφορών, ανισότητες ). Η διάλυση, κατ’ αυτούς,  θα συμβεί οπωσδήποτε (Lafay, Νεγρεπόντη-Δελιβάνη, Νίκας), αλλά ο ακριβής χρόνος είναι δύσκολο να προσδιοριστεί. Ο Gérard Lafay επικαλείται, για την υποστήριξη αυτής της άποψής του την έλευση μιας νέας κρίσης, που είναι καθοδόν και που κρίνει αναπόφευκτη, ενώ ο Χρήστος Νίκας επιλέγει ως κύριο διαλυτικό στοιχείο, το αναπτυξιακό και λειτουργικό χάσμα, ανάμεσα στον ευρωπαϊκό Βορρά και στον ευρωπαϊκό Νότο. Αλλά, δεδομένου ότι  οι 28 οικονομίες της ΕΕ χρειάζονται, απαραίτητα, κάποια μορφή νομισματικής ρύθμισης των ισοτιμιών τους, αυτή  οφείλει έγκαιρα να προβλεφθεί (Lafay από ένα νέο νομισματικό σύστημα μέσω της κίνησης POMONE, Νίκας από ένα νέο Bretton Woods, Μάρδας  χάρη στη λήψη μέτρων για την αποφυγή χαώδους   κερδοσκοπίας).

*Προσπάθησαν να διαχωρίσουν τις συνέπειες του κοινού ευρωπαϊκού νομίσματος από αυτές της γενικευμένης εφαρμογής, στην Ευρώπη, μιας φανατικής νεοφιλελεύθερης πολιτικής, προκειμένου να διασώσουν το  ευρώ και να στιγματίσουν   το νεοφιλελευθερισμό ως το «μαύρο πρόβάτο» της ΕΕ-ευρωζώνης. (Dominique Plihon,  σε κοινή πορεία με την ATTAC, αλλά και με τον ΣΥΡΙΖΑ).  Στο σημείο αυτό υπήρξε αντίδραση από την αίθουσα (Φούλη Δημητρακοπούλου), με τη διατύπωση της άποψης ότι ευρώ και νεοφιλελεύθερη πολιτική είναι  οι δύο όψεις ενός και του αυτού νομίσματος. Η άποψη αυτή βρίσκεται στην ίδια περίπου πορεία πλεύσης με τη θέση της Μαρίας Νεγρεπόντη-Δελιβάνη  που υποστηρίζει ότι  το ευρώ δεν είναι δυνατόν να επιβιώσει χωρίς πολιτική λιτότητας. Αλλά και  ο Gέrard Lafay  συγκλίνει προς αυτή την παραδοχή.  Οι απαντήσεις του Dominique Plihon στις παραπάνω αυτές κριτικές απόψεις, περί ταυτότητας προβλήματος του κοινού ευρωπαϊκού νομίσματος και  του φανατικού φιλελευθερισμού, τείνουν στο να δεχθούν, ως δεδομένο, ότι ακριβώς οι καταστρεπτικές επιλογές της λιτότητας  επιδεινώνουν τη λειτουργία του ευρώ, η οποία θα ομαλοποιηθεί με την κατάργηση αυτής της πολιτικής.

*Έδωσαν την εντύπωση ότι είναι προσκολλημένοι  στο ευρώ, ότι παρά τις δυσμενείς του συνέπειες,  θεωρούν προφανώς  ότι οι κίνδυνοι της εγκατάλειψής του υπερβαίνουν αυτούς της παραμονής του, και γι αυτό υποστηρίζουν ότι  θα πρέπει να παραμείνουμε  στην ευρωζώνη, προσπαθώντας ταυτόχρονα  να βελτιώσουμε εκ των έσω  την κατάσταση (Μάρδας, Plihon, Χατζηκωνσταντίνου). Ακόμη,  δέχονται  πιθανότατα ότι το  κυριότερο πρόβλημα της ευρωζώνης  δεν είναι αυτό καθαυτό το ευρώ, αλλά οι ιδρυτικές  αδυναμίες  του,  καθώς η ομαλή λειτουργία του θα απαιτούσε τη δυνατότητα μεταφοράς κεφαλαίων από τις πλουσιότερες προς τις φτωχότερες οικονομίες της ευρωζώνης (Lafay, Νίκας,), ή ακόμη η απουσία συνοχής και συναίνεσης εντός της ευρωζώνης (Ζαρωτιάδης).  Ωστόσο,  και πρόκειται για πολύ σημαντική επισήμανση, προέκυψε  αβίαστα από τη συζήτηση,  ότι οι θιασώτες της παραμονής στην ευρωζώνη οραματίζονται   ένα άλλο ευρώ, που θα  λειτουργεί σε εντελώς διαφορετικό ευρωπαϊκό περιβάλλον-κατά προτίμηση στην Ευρώπη των λαών και όχι στην Ευρώπη του κεφαλαίου- και που αυτό το νέο ευρώ  θα έχει  αποβάλει  το σύνολο των σημερινών καταστρεπτικών χαρακτηριστικών του. Αυτή η αισιοδοξία εκπέμπεται, καταρχήν, με τρόπο απολύτως σαφή,  από τον  Dominique Plihon, που καλεί τους λαούς  της Ευρώπης  σε υπέρ πάντων αγώνα για την κατάργηση του φιλελευθερισμού στους κόλπους της Ευρώπης -και είναι η γνωστή θέση Αttac και Συριζα-, αλλά περιλαμβάνει και τον Δημήτρη Μάρδα, και τον Γιώργο Χατζηκωνσταντίνου, που πιστεύουν ότι το ευρώ πρέπει ή μπορεί να διατηρηθεί, με την προϋπόθεση  ότι θα λάβουν χώρα ποικίλες -και όχι πάντοτε σαφώς προσδιοριζόμενες – βελτιώσεις στο περιβάλλον και στη λειτουργία του.  Με την εις άτοπον, απαγωγή, πιστεύω ότι είναι εύκολο να υποστηριχθεί ότι  οι  παραπάνω υπερασπιστές του ευρώ, δεν επιθυμούν τελικά την παραμονή της Ελλάδας στο  ευρώ που τώρα υπάρχει, αλλά  σ’ ένα άλλο ευρώ ιδεατό,  του οποίου  η δημιουργία είναι επιθυμητή, αλλά διόλου βέβαιη.

*Και, τέλος, ορισμένοι από τους εισηγητές και τους παρεμβαίνοντες στο στρογγυλό τραπέζι τέθηκαν, χωρίς ενδοιασμούς, υπέρ της εξόδου της χώρας από την ευρωζώνη. Πρόκειται για τους οικονομολόγους, καθηγητές και/ή ερευνητές Νίκο Ιγγλέση, Gérard Lafay, Κώστα Λαπαβίτσα,  Μαρία Νεγρεπόντη-Δελιβάνη και Γρηγόρη Ζαρωτιάδη –ο τελευταίος, αν εξαντληθούν όλες οι άλλες εναλλακτικές  λύσεις.  Αλλά, κατά κάποιο τρόπο,- άποψη που ήδη επικαλέστηκα παραπάνω-,  θα μπορούσαν εδώ να προστεθούν με ελάχιστες  αμφιβολίες, και οι Δημήτρης Μάρδας, Χρήστος Νίκας, Γιώργος  Χατζηκωνσταντίνου, ακόμη και  ο Dominique Plihon. Γιατί, είναι ξεκάθαρο, ότι και  αυτοί οι επιστήμονες, ουδόλως εμφανίζονται ικανοποιημένοι  από τα αποτελέσματα του ενιαίου ευρωπαϊκού νομίσματος, αλλά αντιθέτως  προσδοκούν μεταβολή τους. Αντιστρέφοντας την ευλογοφανή αυτή υπόθεση είναι εύκολο να υποστηρίξουμε ότι και όλοι όσοι, τώρα, δηλώνουν υπέρ  της επιστροφής στο εθνικό μας  νόμισμα, θα παρέμεναν ευχαρίστως σε μια ευρωζώνη, ριζικά διαφορετική της σημερινής, απαλλαγμένης δηλαδή από τα βαρίδια της  παρούσας.

Στη συνέχεια είναι ενδιαφέρον να επισημανθεί ότι οι οπαδοί της επιστροφής στο εθνικό μας νόμισμα  δεν συμφωνούν, πλήρως, χωρίς όμως και να διαφωνούν απολύτως, ως προς τα διάφορα αναμενόμενα αποτελέσματα από αυτήν. Ο Δημήτρης Μάρδας, παραμένοντας πάντοτε αρνητικός στην υπόθεση επιστροφής στη δραχμή,  αρνείται επιπλέον την ωφέλεια, που ενδέχεται να προέλθει από αυτήν, σε επίπεδο αυξημένης ανταγωνιστικότητας,  υπογραμμίζοντας την πολύ χαμηλή ελαστικότητα των ελληνικών εξαγωγών, σε αντίθεση με το Νίκο Ιγγλέση που αναμένει αύξηση της ανταγωνιστικότητας. Συμφωνώντας, καταρχήν, με την παρατήρηση του Δημήτρη Μάρδα, η Μαρία Νεγρεπόντη-Δελιβάνη  δικαιολογεί την πρότασή της για επιστροφή στη δραχμή, όχι με βάση την αύξηση της ανταγωνιστικότητας, αλλά με βάση τη δυνατότητα επίτευξης ταχύρρυθμης ανάπτυξης, απολύτως αδύνατης στο παρόν καθεστώς της  ευρώ-λιτότητας. Και με τη σειρά του ο Γρηγόρης Ζαρωτιάδης  αποδίδει σημασία στην ανάγκη ενότητας, άφοβης και δημόσιας συζήτησης για την επάνοδο στη δραχμή, αλλά επανέρχεται και στην ανάγκη-που έχει σθεναρά υποστηριχθεί από την πρώτη στιγμή της κρίσης, από τη Μαρία Νεγρεπόντη-Δελιβάνη- να δείξουμε δηλαδή ότι είμαστε αποφασισμένοι για όλα και ότι δεν κατεχόμαστε από φοβικά σύνδρομα.

Κρίνω εξαιρετικά εποικοδομητική την επισήμανση ορισμένων ποιοτικών στοιχείων, στην παρούσα ημερίδα, που εμφανίζονται σπάνια ή και καθόλου σε ημερίδες με ανάλογο θέμα. Το γεγονός, ωστόσο, της διοργάνωσης αυτής της ημερίδας από το Ίδρυμα Δημητρίου και Μαρίας Δελιβάνη,  αποτελεί αναμφισβήτητα  περιοριστικό παράγοντα  ενθουσιώδους και λεπτομερούς ανάλυσης της επιτυχίας της, από την υπογράφουσα. Θα προσπαθήσω, λοιπόν, στο μέτρο του δυνατού, να  ελαχιστοποιήσω αυτή τη δυσκολία εξαιρώντας, έστω και θεωρητικά, τη συμβολή του Ιδρύματος Δελιβάνη,   από τις ακόλουθες διαπιστώσεις.

Θεωρώ, λοιπόν και πάνω από όλα, πολύ σημαντικό  γεγονός, για τις ημέρες μας, μέσα στις οποίες αποτελεί τον κανόνα η εμφάνιση του μαύρου ως άσπρου, της καταστροφικής αποτυχίας ως επιτυχίας, της συστηματικής απόκρυψης της πραγματικότητας και προβολής μιας  πλασματικής, της ανακοίνωσης ανυπόστατων εξελίξεων ως θριάμβων κ.ο.κ.,  το ότι, στην περί ης ημερίδα των τεσσάρων ωρών η συζήτηση ήταν, από την αρχή ως το τέλος,  ουσιαστική, αντικειμενική, χωρίς φανατισμούς και χωρίς προσκόλληση σε παλαιολιθικές κομματικές προσκολλήσεις.  

Έτσι, στη διάρκεια της εκδήλωσης, δεν παρατηρήθηκε  ούτε η ελάχιστη προσπάθεια, από τους εισηγητές, από τουs παρεμβαίνοντες στο στρογγυλό τραπέζι και από τους παρισταμένους/ακροατές, να εμφανιστεί το  ελληνικό δράμα, ως «success story”. Αντιθέτως, το φάσμα του ελληνικού αδιέξοδου αναγνωρίστηκε   ως, απολύτως, πραγματικό και χωρίς τη δυνατότητα μετάλλαξης ή ωραιοποίησης. Ακόμη, έγινε σιωπηρά  αποδεκτό-εφόσον δεν υπήρξε η παραμικρή αντίδραση-ότι τα μνημόνια κατέστρεψαν την Ελλάδα, και ότι η χώρα μας το 2014 βρίσκεται σε  δεινότερη θέση, σε σύγκριση με αυτήν του  2009. Στο κέντρο του προβληματισμού ήταν, από την αρχή ως το τέλος της ημερίδας, η  θλιβερή διαπίστωση της μη βιωσιμότητας του ελληνικού χρέους, γι αυτό και κρίθηκε περιττή και επιπόλαιη η ενασχόληση με τα όποιας μορφής βραχυχρόνια προβλήματά του. Το στοιχείο, ωστόσο, που πιστεύω ότι αξίζει να τονιστεί, ιδιαίτερα, είναι  η ποιότητα της συζήτησης, σχετικά με  την πιθανή επιστροφή της Ελλάδας σε μια νέα δραχμή.  Ήταν, δηλαδή, όπως θα όφειλε από την αρχή να είναι, για ένα θέμα τόσο πρωταρχικής σημασίας, για την ελληνική επιβίωση όπως αυτό: ήπια και  απαλλαγμένη από τη συνήθη της φόρτιση του πανικού, της τρομοκρατίας και της σύνδεσής της με την  έλευση τεράτων της αποκάλυψης. Επιπλέον, τουλάχιστον όσοι παρέστησαν στην ημερίδα, έδωσαν την εντύπωση ότι είχαν εξοικειωθεί με το μέγα αυτό θέμα, ότι είχαν πλήρως αποστασιοποιηθεί από τη μονολιθική κυβερνητική του εμφάνιση, και ότι δεν το αντιμετώπιζαν   ως  καταστροφή ή και ως έξωθεν απειλή, αλλά  αντιθέτως  ως δυνατότητα  εθνικής μας επιλογής, αλλά και ως οριστική  λύση στο πρόβλημα του χρέους.

Οι εισηγήσεις της ημερίδας και περιληπτικά η συζήτηση της στρογγυλής τράπεζας θα δημοσιευθούν σε ειδικό τεύχος, για την Ελλάδα, των Cahiers CEDIMES, στα γαλλικά. Την επιμέλεια αυτού του τεύχους έχει αποδεχθεί ο καθηγητής Gérard Lafay.










Κυριακή, 23 Νοεμβρίου 2014

ΚΑΙ ΠΑΛΙ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΔΙΕΞΟΔΟ-ΥΠΑΡΧΕΙ ΔΙΕΞΟΔΟΣ; Της Μαρίας Νεγρεπόντη -Δελιβάνη

ΚΑΙ ΠΑΛΙ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΔΙΕΞΟΔΟ-ΥΠΑΡΧΕΙ ΔΙΕΞΟΔΟΣ;
Της Μαρίας Νεγρεπόντη -Δελιβάνη

Παρακολουθήσαμε δύο εξαιρετικές εισηγήσεις από τους δύο  Γάλλους καλεσμένους μας, που αφορούσαν καταρχήν το ελληνικό αδιέξοδο,  περιχαρακωμένο  ωστόσο  από  την ευρωζώνη.  Οι λύσεις  που προτείνονται από τους  δύο εισηγητές αποτελούν βάση  για προβληματισμό και συζήτηση. Πρόκειται για λύσεις, που παρότι   φαίνονται αντικρουόμενες, συμπίπτουν ωστόσο στα βασικά τους  σημεία. Και οι δύο ομιλητές είναι, σαφέστατα,  ευρωπαϊστές. Και  οι δύο επιθυμούν να παραμείνει και η Ελλάδα στους κόλπους της ΕΕ. Και οι δύο διαπιστώνουν σοβαρές ατέλειες στο ευρώ, και δέχονται ότι δεν μπορεί έτσι να εξακολουθήσει να πορεύεται. Ωστόσο, ο Dominique Plihon εμφανίζεται αισιόδοξος, και πιστεύει ότι μια μεταβολή της ευρωπαϊκής μακροοικονομικής πολιτικής, καθώς και η δημοκρατικοποίηση της ευρωζώνης θα εξασφαλίσει τη βιωσιμότητα του κοινού νομίσματος. Και φαίνεται πεπεισμένος ότι αυτή η μεταβολή είναι δυνατή στο εγγύς μέλλον. Αντιθέτως, ο Gerard Lafay υποστηρίζει  την επιστροφή όλων των οικονομιών-μελών της  ευρωζώνης  στα εθνικά τους νομίσματα και τη δημιουργία ενός νέου ευρωπαϊκού νομισματικού συστήματος, που να προωθεί τη μεγέθυνση/ανάπτυξη της ΕΕ και να εξασφαλίζει τη σύγκλιση και όχι πια την απόκλιση μεταξύ των ευρωπαϊκών οικονομιών. Ειδικότερα, για την ελληνική περίπτωση,  υπενθυμίζω  ότι  ο   Gerard Lafay  προτείνει επιστροφή στη δραχμή,- και να σημειώσω ότι είναι και η θέση από 9 οικονομολόγους νομπελίστες.   Σπεύδει, όμως, ταυτόχρονα να προειδοποιήσει ότι η έξοδος  της Ελλάδας από την ευρωζώνη θα είναι προτιμότερο να  επιχειρηθεί από κοινού με το σύνολο των υπολοίπων χωρών-μελών, και όχι ως μεμονωμένη περίπτωση. Το σχέδιο που προτείνει ο Gerard Lafay, και που έγινε γνωστό ως Μανιφέστο, θα συζητηθεί σε συμπόσιο της κίνησης POMONE στο Παρίσι, στις 28 Νοεμβρίου, όπου  έχω  προσκληθεί να πάρω το λόγο.  Η λύση που προτείνει ο Dominique Plihon, από την άλλη πλευρά, είναι η παραμονή στο ευρώ, όλων των χωρών της ευρωζώνης, και φυσικά και της Ελλάδας, που όμως θα πρέπει να συνδυαστεί με  οργανωμένη ανυπακοή στις εντολές  μακροοικονομικής πολιτικής των εκεί αξιωματούχων, προκειμένου η Ευρώπη να απαλλαγεί από τον καταστρεπτικό νεοφιλελευθερισμό.

Ο συνδυασμός των δικών μου θέσεων, με αυτές των καλεσμένων μας θα επιχειρηθεί  στα πλαίσια τριών παραγράφων. Στην πρώτη, θα αναφερθώ στην τραγική κατάσταση στην οποίαν έχει περιέλθει η Ελλάδα, ώστε η όποια λύση, αν τελικά υπάρχει, πρέπει να επισπευτεί, διότι  δεν υπάρχουν περιθώρια αναμονής. Πράγματι, η χαριστική βολή  εμφανίζεται με  το εσπευσμένο ξεπούλημα του συνόλου της δημόσιας, αλλά και της ιδιωτικής περιουσίας, στο 1/3 της αντικειμενικής της αξίας.  Χωρίς, λοιπόν διόλου, να διαφωνώ και με τις δύο προτεινόμενες λύσεις, φοβάμαι ότι δεν έχουν την αμεσότητα που απαιτεί η ειδική ελληνική περίπτωση. Ειδικά, η πρόταση ανυπακοής, του Dominique Plihon, που είναι και πρόταση του Attac και του Σύριζα, αλλά  και που ήταν και η αρχική δική μου  έχει, κατά την κρίση μου δύο αδυναμίες. Πρόκειται, πρώτον, για την αδιάλλακτη θέση της Γερμανίας, που αρνείται ακόμη και να συζητήσει ελάφρυνση της σκληρής λιτότητας. Πρόκειται δεύτερον για το ότι κατά την κρίση μου το ευρώ με την παρούσα μορφή  διατήρησης των εγγενών προβλημάτων του δεν εξυπηρετεί την Ευρώπη.  Αλλά, και η συλλογική έξοδος από το ευρώ, που προτείνεται από τον Gerard  Lafay, και που θεωρητικά είναι θαυμάσια λύση, προσκρούει στο χαμηλό προς το παρόν σχετικό ποσοστό συναίνεσης των λαών της Ευρώπης. Στη δεύτερη παράγραφο θα προσπαθήσω να δώσω κάποιες εξηγήσεις σχετικά με τον  απόλυτο παραλογισμό των επισήμων εξαγγελιών, στις οποίες   η καταστροφή της Ελλάδας εμφανίζεται,  χωρίς ενδοιασμούς, ως “success story”, τόσο  από τις ελληνικές κυβερνήσεις, όσο και  από τους αξιωματούχους της ευρωζώνης. Και, τέλος, στην τρίτη παράγραφο θα στραφώ προς την πλευρά κάποιων εξελίξεων, στην Ελλάδα και στην ΕΕ, που ενδεχομένως περικλείουν  ελπίδες λύσης του γόρδιου ελληνικού και ευρωπαϊκού δεσμού.

Ι. Η καταστροφή της Ελλάδας
Ο χώρος δεν μου επιτρέπει ανάπτυξη, αυτού του οδυνηρού θέματος, που άλλωστε  ίσως  και να  περιττεύει,  εφόσον οι καθημερινές  εξελίξεις αποτελούν απτές αποδείξεις. Ας μου επιτραπεί να παραπέμψω τους ενδιαφερομένους στα τέσσερα βιβλία μου,  που διαπραγματεύονται εκτενώς την ελληνική περίπτωση,  και που  τελευταίο κυκλοφορεί ήδη  και  στη Γαλλία, από τις εκδόσεις LHarmattan[1].
Η πραγματικότητα  είναι ότι τα δύο Μνημόνια, είχαν ως συνέπεια την πλήρη κατάρρευση της ελληνικής οικονομίας και κοινωνίας, αλλά και την καταστροφή των δυνατοτήτων ανάκαμψής της για 3-4 δεκαετίες από σήμερα. Θα  υπενθυμίσω, απλώς,  μερικούς αριθμούς, που αποπνέουν την αποσύνθεση:
*Το ΑΕΠ της Ελλάδας  από 233 δις, ευρώ το 2008 συρρικνώθηκε στα 182,1 αντίστοιχα το 2013. Καμία χώρα στην υφήλιο δεν κατέγραψε μια  τόσο αβυσσαλέα πτώση του ΑΕΠ της  σε καιρό ειρήνης. Στη συνέχεια, και όπως θα έπρεπε να είναι αναμενόμενο, το δημόσιο χρέος από  120% στο ΑΕΠ το 2009- οπότε ήταν βιώσιμο- εκτινάχθηκε στο 177% το 2014, και φυσικά  δεν είναι βιώσιμο Οι επενδύσεις από 56 δις.ευρώ το 2008 συρρικνώθηκαν σε 23,6 δις. ευρώ. Οι καταθέσεις των Ελλήνων στις τράπεζες, από 244,2Ε  δισεκατομμύρια  στο τέλος του 2008  κατέρρευσαν στα 169,9Ε  δισεκατομμύρια στο τέλος Αυγούστου του 2013.
*Η επίσημη ανεργία αναρριχήθηκε  στο 27%, και στη Θεσσαλονίκη στο 33%, ενώ μεταξύ των νέων γύρω στο 62%.  Η ζήτηση έχει αποδεκατιστεί και η Ελλάδα έχει εισέλθει στα σκοτάδια του αντιπληθωρισμού με  μέσο επίπεδο τιμών -0.2%. Η αγοραστική  δύναμη των  κατώτατων μισθών υποχώρησε στο επίπεδο του 1980. 850.000 εργαζόμενοι έχουν να πληρωθούν πάνω από 8 μήνες. 433.474 άτομα δουλεύουν λιγότερο από 8 ώρες την ημέρα με μέσο μηνιαίο μισθό 445 Ε. Το 90% των ανέργων δεν έχει πρόσβαση σε επίδομα ανεργίας. Οι μισοί Έλληνες, δηλαδή 6.300 εκατομμύρια βρίσκονται κάτω από το όριο της φτώχειας, που για το 2013 έχει οριστεί σε 432Ε κατά άτομο. Το μέσο εισόδημα των νοικοκυριών από 44.581Ε το  2008, κατρακύλησε στα  30.400Ε                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        Η κατανάλωση των νοικοκυριών μειώθηκε κατά 37,12 δις. ευρώ  και η δημόσια κατανάλωση κατά 11δις ευρώ στο κρίσιμο αυτό  διάστημα των 4 ετών.  Και με όλα αυτά η Ελλάδα  δεν έχει  ακόμη θεσμοθετήσει υποχρεωτικό κατώτατο όριο εισοδήματος.
*150.000, κυρίως νέοι και επαρκώς καταρτισμένοι αναζητούν απασχόληση εκτός Ελλάδας, τα 4 τελευταία χρόνια. Σε ένα μόνο χρόνο (2013-14), ο ελληνικός πληθυσμός εμφάνισε  μείωση κατά 18.000.
*Από την αρχή της κρίσης  έκλεισαν 230.000 μαγαζιά, ενώ στο κέντρο της Αθήνας ένα στα τρία καταστήματα έβαλε λουκέτο.
* Σε πείσμα της αλόγιστης αύξησης του φορολογικού  βάρους τα έσοδα του προϋπολογισμού, καταποντίστηκαν: 32,7 δις ευρώ το 2013, έναντι 34  δις ευρώ το αντίστοιχο εννεάμηνο του 2012. Και τούτο, επειδή με τα γενοκτονικά μνημονιακά μέτρα τα εισοδήματα που δηλώθηκαν το 2013 ήταν κατά 12,3% χαμηλότερα από τα αντίστοιχα του 2012. Οι βεβαιωθέντες φόροι μειώθηκαν κατά 47%. Από τα 2,8 εκατομμύρια ελληνικά νοικοκυριά, τα 2,3 εκατομμύρια έχουν φορολογικά χρέη που αδυνατούν να αποπληρώσουν.
Να μην σας κουράσω άλλο με αριθμούς. Υποθέτω ότι τα παραπάνω στοιχεία είναι αρκετά για την αβίαστη εξαγωγή του συμπεράσματος ότι τα Μνημόνια κατέστρεψαν την  Ελλάδα, που χρειάζεται πολλές δεκαετίες για να επανέλθει στο επίπεδο του 2009. Και στο διάστημα αυτών των δεκαετιών θα απαιτείται σταθερός και συνεχής ρυθμός ανάπτυξης της τάξης του 3.5-4%.

ΙΙ. Μας δίνουν συγχαρητήρια για  την εξαθλίωσή μας
Είναι, λοιπόν, εκ πρώτης όψεως ανεξήγητο το γεγονός ότι αυτή η ελληνική οικονομική πανωλεθρία εμφανίζεται συστηματικά από τους αρμόδιους εντός και εκτός της χώρας, ως μια «ιστορία επιτυχίας». Η Κυβέρνησή μας δέχεται, με ικανοποίηση, τα συγχαρητήρια της κυρίας Μέρκελ, του κ. Σόιμπλε, και πολλών άλλων αξιωματούχων ….για «τα επιτεύγματά μας». Και όλα  αυτά παρότι, στις αρχές του 2014, ο επικεφαλής μακροοικονομολόγος του ΔΝΤ, Olivier Blanchard, κατεξοχήν αρμόδιος, ομολόγησε  με αρκετή συντριβή, ότι το σχέδιο για την Ελλάδα ήταν εσφαλμένο, γιατί προκάλεσε μέχρι και 200% μεγαλύτερη της προβλεπόμενης, ύφεση. Τι θα ήταν λογικό να ακολουθήσει αυτήν την επίσημη  ομολογία;  Την έντονη, φυσικά,  αντίδραση των Ελλήνων αρμοδίων και την απαίτησή τους αποκατάστασης αυτής της καταστροφής.  Αντιθέτως, οι δικοί μας αρμόδιοι δήλωσαν ότι «δεν διαπίστωσαν σφάλματα στο ελληνικό σχέδιο», ενώ οι ευρωπαίοι εταίροι μας, με αυξημένη αυστηρότητα, μας υπέδειξαν ότι το δικό μας καθήκον είναι να προχωρήσουμε  απερίσπαστοι και με ταχύτερα βήματα στις «μεταρρυθμίσεις». Αλλά σε τι συνίστανται αυτές οι μεταρρυθμίσεις: Πρώτον, σε πλήρη απελευθέρωση, ορθότερα σε ζουγκλοποίηση της αγοράς εργασίας, και δουλοποίηση των εκεί εργαζομένων. Δεύτερον, σε κατά μέτωπο επίθεση  εναντίον  του δημόσιου τομέα, που φυσικά περιλαμβάνει και το κράτος Πρόνοιας, με κατάργηση νοσοκομειακών μονάδων,  πανεπιστημίων,  με στραγγαλιστικές περικοπές σε υπηρεσίες κοινής ωφέλειας και με ομαδικές  απολύσεις δημοσίων υπαλλήλων.  Και να υπενθυμίσω ότι όλες οι σχετικές μελέτες τοποθετούν το μέγεθος του ελληνικού δημόσιου τομέα  εντός του  μέσου όρου των αντίστοιχων ευρωπαϊκών. Ωστόσο, επειδή ο  παρανοϊκός αυτός στόχος της ελαχιστοποίησης του δημόσιου τομέα  εμφανίστηκε  από τα ΜΜΕ ως sine qua non όρος για τη σωτηρία μας, ένα σημαντικό τμήμα των συμπολιτών μας έχει στραφεί εναντίον του δημόσιου τομέα…..αγνοώντας  ότι η ομαλή λειτουργία της οικονομίας είναι αδύνατη χωρίς δημόσιο  τομέα. Και συνεχίζω με τις περίφημες μεταρρυθμίσεις. Η τρίτη ομάδα  αυτών των μεταρρυθμίσεων, παρακλάδι της ανάγκης εξαφάνισης του δημόσιου τομέα,  αφορά τις αποκρατικοποιήσεις. Μια  ανεξέλεγκτη κούρσα ξεπουλήματος των πάντων  στο 1/3 της αξίας τους.
Ταυτόχρονα, ωστόσο, μας αναγνώρισαν και κάποιες πρωτιές. Το ΔΝΤ, στην τελευταία του έκθεση γράφει:  «Η δημοσιονομική ισορροπία που πραγματοποιήθηκε  στην Ελλάδα αποτελεί εντυπωσιακό κατόρθωμα, χωρίς προηγούμενο σε διεθνή κλίμακα, και αυτή είναι απόδειξη της αποφασιστικότητας της Κυβέρνησης». Και η εύφημος αυτή μνεία αναφέρεται, βεβαίως, στο πρωτογενές πλεόνασμα, που πραγματοποιήθηκε ταυτόχρονα με καταποντιζόμενο-και όχι ανερχόμενο εισόδημα, όπως απαιτεί η δημιουργία του- και που  αντικατοπτρίζεται, ανάμεσα και σε άλλα, σε   5000 αυτοκτονίες,  στην  κορύφωση του αριθμού των αστέγων και των σκουπιδοφάγων, στις ορδές ανέργων και νεόπτωχων, στις  λιποθυμίες μικρών μαθητών στα σχολεία από ασιτία και  στην επικίνδυνη αύξηση του ποσοστού θανάτωσης αγέννητων βρεφών. Για τις βαρβαρότητες  ακριβώς αυτές, που είναι τα έργα και οι ημέρες της Τρόικας, εμείς δεχόμαστε συγχαρητήρια. Και όχι μόνο. Αλλά ενώ το 2009 που η οικονομία μας λειτουργούσε, περίπου ομαλά, κρίθηκε ότι δεν μπορούσαμε να «βγούμε στις αγορές»,  τώρα με οικονομία υπό πλήρη  κατάρρευση υποστηρίζουμε  ότι το μπορούμε!
Ποιες  εξηγήσεις μπορεί να αναζητηθούν για αυτές τις παράλογες επιλογές, αλλά και για την  ανάλγητη συμπεριφορά της Ευρώπης, εναντίον ενός μικρού λαού, που δεν αρνείται   τις ευθύνες του, παρότι μεγάλο τμήμα τους οφείλεται στη συνύπαρξη, κάτω από την ίδια ομπρέλα, οικονομιών με άκρως διαφορετικές διαρθρώσεις; Οπωσδήποτε  υπήρχαν τρόποι ηπιότεροι, αλλά κυρίως και αποτελεσματικότεροι για την πληρωμή των χρεών της Ελλάδας, που δεν περνούσαν μέσα από την καταστροφή  της, αλλά που συλλήβδην απορρίφθηκαν, χωρίς να εξεταστούν.  
Η   τιμωρία  της Ελλάδας, για το χρέος που δημιούργησε,   ιδέα  πολύ προσφιλής  στη γερμανική νοοτροπία, αποτελεί την πρώτη εξήγηση.  Πράγματι, μας το επανέλαβαν πολλές φορές  ότι πρέπει να ματώσουμε και να γίνουμε παράδειγμα προς αποφυγή για τις υπόλοιπες άτακτες  χώρες, κυρίως του ευρωπαϊκού νότου. Δεν πρόκειται, όμως μόνο περί αυτού ή και κυρίως περί αυτού. Αντιθέτως, η Ελλάδα επιλέχθηκε  ως  πολύτιμο πειραματόζωο. Πολύτιμο γιατί υπέκυψε χωρίς την παραμικρή αντίδραση ή προσπάθεια διαπραγμάτευσης της τύχης της, στη φρενήρη  ανάγκη των φανατικών νεοφιλελεύθερων  να αποδείξουν ότι οι εντελώς ανεδαφικές  και άκρως επικίνδυνες  απόψεις  τους επέτυχαν, έστω για μια μοναδική φορά, στην ελληνική περίπτωση. Και η Ελλάδα να γίνει, έτσι, γέφυρα για τις υπόλοιπες οικονομίες της ΕΕ. Γι αυτό βαφτίζουν την παταγώδη αποτυχία των Μνημονίων “success story”. Και γι αυτό επιμένουν με απάνθρωπη σκληρότητα στη συνέχισή τους επιβάλλοντας ένα  τρίτο Μνημόνιο.  Είναι ένας ανελέητος πόλεμος σε εξέλιξη, εναντίον του δημόσιου τομέα, κυρίως όμως  εναντίον του κράτους Πρόνοιας. Εναντίον της παρέμβασης του Κράτους, που δήθεν παρεμποδίζει τη δράση των «αόρατων χεριών», αυτών  που δήθεν εξασφαλίζουν την ομαλή λειτουργία των  αγορών. Εναντίον των ανέργων, που θεωρούν υπεύθυνους  για την τύχη τους,  επειδή δήθεν  αρνούνται να εργαστούν με τον μισθό που επικρατεί στην αγορά κ.ο.κ…..η λίστα είναι ανεξάντλητη. Η Τρόϊκα είναι  το μέσον για την επικράτηση ενός ακραιφνούς νεοφιλελευθερισμού στην Ευρώπη, απολύτως αδιάφορου για τις ανθρώπινες ζωές.  
ΙΙΙ. Υπάρχουν ελπίδες για την Ελλάδα;
Κατά τη γνώμη μου δεν έχουμε ελπίδα καμιά, αν παραμείνουμε ακόμη και τώρα  αδρανείς, αναμένοντας το τέλος, και ακούγοντας τα παραμύθια για «success stories”, για  ανάπτυξης, που δήθεν έρχεται, και για δήθεν έξοδο από τα Μνημόνια. Καμία ελπίδα.

Υπάρχουν, όμως,  ελπίδες  αν αντιδράσουμε. Καταρχήν, φουντώνει   μια γενικευμένη αγανάκτηση, στην Ευρώπη,  εναντίον αυτής της αυτοκτονικής πολιτικής που της επιβάλλεται και που την καταδικάζει σε μόνιμη ύφεση και αντιπληθωριστικές τάσεις. Ωστόσο,   η  κάθαρση  δεν φαίνεται να είναι προ των πυλών. Δυστυχώς, η Γαλλία, που κανονικά θα έπρεπε να πάρει τα ηνία της αντίδρασης, μια και ήδη βρίσκεται και η ίδια σε άμεσο κίνδυνο, δεν είναι ακόμη έτοιμη να ηγηθεί. Αντιθέτως, η συνέχιση έστω και φαινομενικά καλών σχέσεων με τη Γερμανία φαίνεται προς το παρόν να  υπερτερεί στις γαλλικές  επιλογές, σε σύγκριση  με  την ανάληψη  σταυροφορίας για τη σωτηρία της Ευρώπης, αλλά και της ίδιας. Έτσι, η Γαλλία ελπίζει να έχει ειδική μεταχείριση από τη Γερμανία. Ως ελπίδα θα αναφέρω, ακόμη, και την   πολύ πιθανή αναζωπύρωση της   κρίσης, που ουσιαστικά δεν έχει  τελειώσει, από το 2007, και η οποία έχει πολλές  εστίες. Η διάλυση αυτής της αποτυχημένης νομισματικής  Ευρώπης, έχει   προβλεφθεί από τους Financial Times,  τον Αύγουστο  του 2013, ενώ όλα δείχνουν ότι  έκτοτε, η Ευρώπη απλώς  κερδίζει χρόνο,  βαθαίνοντας  τις καταστροφές. Να αναφέρω, σχετικά, ότι ανάμεσα και σε άλλα, η Ευρώπη αναπαύεται επάνω σε  πυριτιδαποθήκη μεγατόνων, αυτήν της σκιώδους  τραπεζικής, που εκτιμάται ότι διαχειρίζεται 75 τρισεκατομμύρια  δολάρια, χωρίς κανόνες. Η Ελλάδα, όμως, δεν μπορεί πια να περιμένει μια ύστατη και αβέβαιη σωτηρία από τρίτους. Δεν έχει χρόνο, και το τρίτο Μνημόνιο, που δεν θα λέγεται  αλλά θα είναι Μνημόνιο, σίγουρα  θα την αποτελειώσει.
Η διέξοδος, η μόνη πιστεύω ακόμη διαθέσιμη, είναι η δραχμή, προς την οποία θα έπρεπε να είχαμε προσφύγει, από το 2010, έχοντας τότε αυξημένες  πιθανότητες ευνοϊκής  έκβασής  της. Συμφωνώ, ασφαλώς, με  την ανάλυση των κινδύνων ενός τέτοιου εγχειρήματος από τον Dominique Plihon, αλλά και από τον Gerard Lafay, που πολύ λογικά συμβουλεύει μη μεμονωμένη έξοδό μας από την ευρωζώνη.    . Ωστόσο, όλοι οι δρόμοι διαφυγής μας έχουν κλείσει. Ακόμη και τα κοιτάσματα που λένε ότι βρέθηκαν στη χώρα μας έχουν ξεπουληθεί. Γι αυτό πιστεύω ότι πρέπει να επιχειρήσουμε το πήδημα, ελπίζοντας  ότι δεν θα είναι θανάσιμο, αλλά ότι αντιθέτως μετά από  κάποιο διάστημα  ανάμεσα σε  8 μήνες και σε ενάμισι χρόνο θα αρχίσουμε να βλέπουμε  αχτίνες φωτός.
Τελειώνοντας, θέλω να υπογραμμίσω ότι το κύριο  πλεονέκτημα της επιστροφής στη δραχμή δεν  είναι, κατά την κρίση μου, η δυνατότητα αύξησης της ανταγωνιστικότητας στη συνέχεια μιας  εξωτερικής υποτίμησης. Αυτή θα έρθει αργότερα, αν όλα πάνε καλά. Γιατί, για  τι είδους  ανταγωνιστικότητα να μιλήσουμε στα πλαίσια ρημαγμένης οικονομίας, που ο μοχλός ανάπτυξής της ήταν πάντα η εσωτερική της ζήτηση και όχι το άνοιγμά της στο εξωτερικό εμπόριο; Αντιθέτως, αναμένω  ταχύρρυθμη ανάπτυξη, χάρη στην εξασφάλιση επαρκούς ρευστότητας. Χάρη σε κάποιο βαθμό πληθωρισμού που έχει σοβαρές πιθανότητες να παραμείνει ελεγχόμενος, εξαιτίας της υψηλής ανεργίας. Χάρη στη διενέργεια αρχικά δημοσίων επενδύσεων, που στη συνέχεια θα ενθαρρύνουν τις ιδιωτικές και χάρη  στην τόνωση της εσωτερικής ζήτησης- με περιορισμό βέβαια των εισαγωγών- που θα προέλθει  από γενναία αναδιανομή εισοδημάτων υπέρ των πτωχότερων.
Αυτά μπορούν να υλοποιηθούν με  Κυβέρνηση, που να τοποθετεί το συμφέρον των Ελλήνων πάνω από αυτό  των δανειστών. Ο ελεγχόμενος  πληθωρισμός θα ελαφρύνει το βάρος του χρέους, το οποίο θα πληρωθεί στο τμήμα  εκείνο που δεν είναι επονείδιστο-το 59% του ελληνικού χρέους έχει δημιουργηθεί από υπερβολικά υψηλά επιτόκια τα οποία υπερβαίνουν το κυρίως χρέος- και στο τμήμα που θα απομείνει –αν απομείνει- αφού η Γερμανία καταβάλει τα αστρονομικά χρέη της από το κατοχικό δάνειο και τις καταστροφές που οι Ναζί προκάλεσαν στην Ελλάδα, στο διάστημα του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου.





[1] -“H Φονική κρίση και η ελληνική τραγωδία», Εκδόσεις Ιδρύματος Δελιβάνη και Λιβάνη, Αθήνα 2010 (κυκλοφορεί και αγγλικά με ηλεκτρονική μορφή από Αmazon)
- Αντι-μνημονιακά, Εκδόσεις Ιδρύματος Δελιβάνη και Κορνηλία Σφακιανάκη, Θεσσαλονίκη 2010
-Ολη η αλήθεια για χρέη και ελλείμματα και πως θα σωθούμε, Εκδόσεις Ιδρύματος Δελιβάνη και ΙΑΝΟΣ , Αθήνα 2010 και Β Έκδοση 2012
- H εν ψυχρώ δολοφονία της Ελλάδας και η διέξοδος η δραχμή, Εκδόσεις Ιδρύματος Δελιβάνη και ΙΑΝΟΣ,  Θεσσαλονίκη –Αθήνα 2014